দেৱী দুৰ্গাৰ আৰাধনা: অহংকাৰ বধৰ প্ৰতীক

হিন্দু পৌৰাণিক কাহিনী মতে, দেৱী দুৰ্গা এক বিশাল শক্তিৰ অধিকাৰী আৰু সুৰক্ষাৰ প্ৰতীক। দেৱী দুৰ্গা হল ঐশ্বৰিক নাৰী শক্তিৰ প্ৰকাশ। দুৰ্গা দেৱীৰ পৌৰাণিক কাহিনী, প্ৰতীক, আধ্যাত্মিক তাৎপৰ্যৰ জটিল স্তৰবোৰ উন্মোচন কৰাৰ পাছত গম পোৱা যায় যে দুৰ্গা দেৱী দেৱতাসকলৰ সামূহিক শক্তিৰ পৰা জন্মগ্ৰহণ কৰা, অস্ত্ৰৰে সজ্জিতা আৰু অজেয়তাৰ আভা বিকিৰণ কৰা, প্ৰতিকূলতাৰ সন্মুখত স্থিতিস্থাপকতাৰ আত্মাক মূৰ্ত কৰি তুলিব পৰা এক ঐশ্বৰিক শক্তিধাৰী নাৰী। আমি প্ৰাচীন শাস্ত্ৰ আৰু পৱিত্ৰ গ্ৰন্থসমূহৰ পৃষ্ঠাৰ মাজত দেৱীৰ উৎপত্তি, দেৱীৰ কৰ্ম আৰু আন্ধাৰৰ শক্তিৰ বিৰুদ্ধে তেওঁৰ কালজয়ী যুদ্ধৰ সন্ধান বিচাৰি পাওঁ। দেৱীৰ আখ্যানৰ ভিতৰত নিহিত হৈ থকা চিৰন্তন সত্যবোৰো প্ৰকাশিত হয়। দুৰ্গা দেৱী ঐশ্বৰিক বৈশিষ্ট্য আৰু মহাজাগতিক শক্তিৰ এক দৃশ্যমান প্ৰতীক হৈ পৰে। দেৱীৰ ঐশ্বৰিক অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰসমূহৰ প্ৰয়োগে যেন অধৰ্মক পৰাজয় কৰি ধৰ্মক বিজয়ী কৰিছে। বিভিন্ন অলংকাৰেৰে সজ্জিত দেৱীৰ উজ্জ্বল ৰূপটোৱে তেওঁৰ ৰাজকীয় মহিমা আৰু মহাবিশ্বক ক্ষতিৰ পৰা ৰক্ষা কৰাৰ অদম্য সংকল্পৰ বিষয়ে বহু কথাই কয়। দুৰ্গা দেৱী কেৱল ধৰ্মীয় কাহিনী নহয় বা কিংবদন্তিৰ মূৰ্তি নহয়; জীৱন্ত উৎসৱ আৰু ভক্তিৰ জৰিয়তে তেওঁক উদযাপন কৰা লাখ লাখ লোকৰ হৃদয়ত দেৱীৰ এক জীৱন্ত উপস্থিতি অনুভৱ হয়। আনন্দময় উদযাপনৰ সৈতে ভক্ত আৰু দেৱীৰ আধ্যাত্মিক সত্তা একত্ৰ হয় আৰু দেৱীৰ প্ৰতি ভক্তৰ চিৰস্থায়ী আৱেদন আৰু ঐশ্বৰিক চেতনাৰ সৈতে একত্ব অনুভৱ কৰে।

পৰম্পৰা আৰু সংস্কৃতি ক্ষেত্ৰৰ বাহিৰেও দুৰ্গা দেৱীৰ প্ৰভাৱ শিল্প, সাহিত্য, সামাজিক ক্ষেত্ৰলৈকে বিস্তৃত হৈ আছে। দেৱীৰ কাহিনীবোৰে নাৰী আৰু পুৰুষক একেদৰেই শক্তিশালী কৰি তোলে, তেওঁলোকৰ আত্মাৰ ভিতৰত নিহিত হৈ থকা অন্তৰ্নিহিত শক্তিৰ কথা সোঁৱৰাই দিয়ে। এই ধ্যান-ধাৰণা দুৰ্গা দেৱীৰ সৈতে অধিক গভীৰ, অধিক অন্তৰংগ। সময় আৰু স্থানৰ সীমা অতিক্ৰম কৰি আত্মা আৰু আৱেগৰ সৈতে মানৱ আত্মাৰ গভীৰতাত গঢ় লৈ উঠা এক সংযোগ, য’ত দেৱীৰ উপস্থিতিয়ে আন্ধাৰ আৰু হতাশাৰ মুহূৰ্তত পথ প্ৰদৰ্শক পোহৰ হিচাপে কাম কৰে। ভক্তসকলে ঐশ্বৰিক বাস্তৱতাৰ প্ৰকাশ দেখা পায়।

দুৰ্গা দেৱীৰ পৌৰাণিক কাহিনীসমূহ প্ৰতীক আৰু ৰূপকতাৰে সমৃদ্ধ, য’ত গভীৰ দাৰ্শনিক ধাৰণা আৰু আধ্যাত্মিক সত্য প্ৰতিফলিত হয়। দেৱী দুৰ্গাক শক্তিৰ প্ৰতিমূৰ্তি হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হয়,— যি মহাজাগতিক শক্তিয়ে বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডক গ্ৰাস কৰি সকলো অস্তিত্বক সজীৱ কৰি তোলে। এই দিশত দেৱী দুৰ্গাই বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ গতিশীল আৰু সৃষ্টিশীল শক্তিক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে, যিটো আদিম শক্তিৰ পৰা সকলো জীৱনৰ উত্থান ঘটে। দুৰ্গা দেৱীক কেন্দ্ৰ কৰি থকা অন্যতম বিখ্যাত পৌৰাণিক কাহিনী হৈছে মহাদানৱ মহিষাসুৰক পৰাস্ত কৰিবলৈ তেওঁৰ প্ৰকাশ। কিংবদন্তি অনুসৰি মহিষাসুৰক নিজাববীয়াকৈ পৰাস্ত কৰিব নোৱৰা দেৱতাসকলে দেৱীক সৃষ্টিৰ বাবে ঈশ্বৰৰ সামূহিক শক্তিক আহ্বান জনাইছিল। আকাশী অস্ত্ৰৰে সমৃদ্ধ আৰু সিংহৰ ওপৰত উঠি দেৱীয়ে মহিষাসুৰৰ সৈতে তীব্ৰ যুদ্ধত লিপ্ত হয়, শেষত মহিষাসুৰক বধ কৰি মহাবিশ্বলৈ ভাৰসাম্য ঘূৰাই আনিলে। এই কাহিনীভাগ ঐশ্বৰিক জয়ৰ কাহিনী নহয়; ই হৈছে ভাল আৰু বেয়া, পোহৰ আৰু আন্ধাৰ, অজ্ঞানতা আৰু প্ৰজ্ঞাৰ মাজৰ চিৰন্তন সংগ্ৰামৰ ৰূপক উপস্থাপন।

আৰু পঢ়িব পাৰে

অকালে ব্ৰহ্মণা বোধো...

তৰুণ চন্দ্ৰ শৰ্মা

নাৰীত্বৰ লালন-পালন আৰু সুৰক্ষামূলক দিশবোৰক মূৰ্ত কৰি ঐশ্বৰিক মাতৃ হিচাপেও দুৰ্গা দেৱীক আৰাধনা কৰা হয়। দেৱীক দহ বাহুৰে চিত্ৰিত কৰা হয়, প্ৰত্যেকখন হাতত প্ৰতীকী অস্ত্ৰ থাকে, যিয়ে দেৱীৰ বিভিন্ন শক্তি আৰু বৈশিষ্ট্যক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। প্ৰকৃতিৰ তিনিটা গুণৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণৰ প্ৰতীক ত্ৰিশূলৰ পৰা আৰম্ভ কৰি সৃষ্টিৰ মহাজাগতিক শব্দৰ প্ৰতীক শংখলৈকে তেওঁৰ প্ৰতিমূৰ্তিৰ প্ৰতিটো অংশই গভীৰ তাৎপৰ্য বহন কৰে। তদুপৰি দুৰ্গা দেৱীৰ বহু নামৰ আঁৰত ৰক্ষকৰ ভূমিকাক গুৰুত্ব দিয়া হৈছে। মহিষাসুৰমৰ্দিনী হিচাপে দেৱী অসুৰ বধোঁতা; চামুণ্ডা হিচাপে দেৱী হৈছে দুষ্টক পৰাস্ত কৰা যোদ্ধা; কাত্যায়নী হিচাপে ভক্তৰ ৰক্ষক আৰু বাধা আঁতৰোৱা শক্তি। এই বৈচিত্ৰ্যময় প্ৰকাশসমূহে তেওঁৰ বহুমুখী স্বভাৱ আৰু বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ড তথা ইয়াৰ বাসিন্দাসকলৰ কল্যাণ ৰক্ষাৰ প্ৰতি তেওঁৰ অটল প্ৰতিশ্ৰুতি প্ৰদৰ্শন কৰে। হিন্দু পৌৰাণিক কাহিনীত ঈশ্বৰীয় পত্নীত্বৰ ধাৰণাটোৰ সৈতেও দেৱীৰ ওতপ্ৰোত সম্পৰ্ক আছে। ভগৱান শিৱৰ পত্নী হিচাপে তেওঁ সৃষ্টি আৰু ধ্বংসৰ পৰিপূৰক শক্তিক মূৰ্ত কৰি তুলিছে, যি মহাজাগতিক ব্যৱস্থাটোক টিকাই ৰখা বৈপৰীত্যৰ সুষম মিলনৰ প্ৰতীক।

হিন্দু পৌৰাণিক কাহিনীত দুৰ্গা দেৱীৰ তাৎপৰ্য নিহিত হৈ আছে তেওঁৰ কালজয়ী সত্য আৰু সাৰ্বজনীন নীতিৰ মূৰ্তকৰণত। তেওঁ শক্তি, সুৰক্ষা আৰু সবলকৰণৰ প্ৰতীক হিচাপে কাম কৰে, ভক্তসকলক জীৱনৰ প্ৰত্যাহ্বানসমূহৰ সন্মুখীন হ’বলৈ সাহস আৰু স্থিতিস্থাপকতাৰে অনুপ্ৰাণিত কৰে। দেৱী দুৰ্গাই লাখ লাখ লোকৰ হৃদয় আৰু মনক মোহিত কৰি ৰাখিছে, তেওঁলোকক জ্ঞান আৰু মুক্তিৰ দিশত আধ্যাত্মিক যাত্ৰাত পথ প্ৰদৰ্শন কৰি আছে। দুৰ্গা দেৱীৰ দশ বাহু, তেওঁৰ অস্ত্ৰ আৰু তেওঁৰ ভয়ংকৰ বাহন সিংহৰ আঁৰত আছে মানৱ জাতিক শুদ্ধ পথ দেখুওৱা আৰু অসুৰ শক্তিক বিনাশ কৰাৰ প্ৰেৰণা। হিন্দু আধ্যাত্মিকতা আৰু সমসাময়িক সংস্কৃতিত দেৱী দুৰ্গাৰ ভূমিকা গভীৰ।

দুৰ্গা দেৱীৰ পৌৰাণিক কাহিনীৰ কেন্দ্ৰীয় বিষয় হৈছে নাৰী শক্তি আৰু সবলকৰণৰ প্ৰতীক হিচাপে তেওঁৰ ভূমিকা। শক্তিৰ মূৰ্তি হিচাপে— বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডক সজীৱ কৰা মহাজাগতিক শক্তি— তেওঁ লালন-পালন আৰু মাতৃ হৃদয়ৰ দয়াৰ পৰা আৰম্ভ কৰি উগ্ৰতালৈকে সকলো ৰূপতে ঐশ্বৰিক নাৰীক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। দেৱী দুৰ্গাৰ বহুতো প্ৰকাশে— কোমল পাৰ্ৱতীৰ পৰা আৰম্ভ কৰি উগ্ৰ কালীলৈকে— নাৰী শক্তিৰ বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ দিশ আৰু জগতত ইয়াৰ প্ৰকাশৰ কথা প্ৰতিফলিত কৰে। তদুপৰি দুৰ্গা দেৱীৰ পৌৰাণিক কাহিনী প্ৰতীক আৰু ৰূপকতা, অস্তিত্বৰ স্বৰূপ আৰু ভাল আৰু বেয়াৰ মাজৰ চিৰন্তন সংগ্ৰামৰ গভীৰ অন্তৰ্দৃষ্টিৰে ভৰপূৰ হৈ আছে। দানৱৰ সৈতে দেৱীৰ যুদ্ধবোৰ কেৱল ঐশ্বৰিক বীৰত্বৰ কাহিনী নহয়; এইবোৰে আত্ম-বাস্তৱায়ন আৰু জ্ঞান-প্ৰাপ্তিৰ সন্ধানত সকলো সত্তাই সন্মুখীন হোৱা অভ্যন্তৰীণ সংঘাতৰ উপমাও বহন কৰে। হিন্দু শাস্ত্ৰ আৰু পৌৰাণিক কাহিনীৰ পৃষ্ঠাত অতুলনীয় তাৎপৰ্যৰ মূৰ্তি হিচাপে দেৱী দুৰ্গাৰ কাহিনীয়ে সমগ্ৰ বিশ্বৰ ভক্তসকলৰ বাবে প্ৰেৰণা আৰু পথ প্ৰদৰ্শনৰ উৎস হিচাপে কাম কৰে, তেওঁলোকক ধৰ্মৰ শক্তি আৰু বেয়াৰ ওপৰত শুভ কৰ্মৰ জয়ৰ কথা সোঁৱৰাই দিয়ে।

স্বাতী বিষ্ট্ (Swati Bisht) নামৰ এগৰাকী লেখিকাই Durga Devi: A Beacon of Strength and Protection নামৰ গ্ৰন্থখনত লিখিছে: Durga Devi’s mythology is rich with symbolism and allegory, reflecting profound philosophical concepts and spiritual truths। লেখিকাগৰাকীয়ে লিখিছে যে দেৱীয়ে শক্তিৰ প্ৰতিমূৰ্তিৰ লগতে বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ গতিশীল আৰু সৃষ্টিশীল শক্তিক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে, যিটো আদিম শক্তিৰ পৰা সকলো জীৱনৰ উত্থান ঘটে।

মন্ত্ৰৰ পৱিত্ৰ উচ্চাৰণৰ জৰিয়তে আধ্যাত্মিক বা মানসিক শক্তি সৃষ্টি কৰে বুলি ক’ব পাৰি। এই মন্ত্ৰসমূহ প্ৰাচীন সংস্কৃতত বৰ্ণনা কৰা হৈছিল আৰু প্ৰথমে ভাৰতৰ হিন্দুসকলে ব্যৱহাৰ কৰিছিল। প্ৰত্নতাত্ত্বিক প্ৰমাণ অনুসৰি এই মন্ত্ৰসমূহ ৩০০০ বছৰতকৈও অধিক পূৰ্বে ৰচনা কৰা হৈছিল। বৌদ্ধ, হিন্দু, শিখ আৰু জৈন ধৰ্মকে ধৰি বিভিন্ন প্ৰাচীন ধৰ্মৰ বিদ্যালয়ত অজিও মন্ত্ৰৰ শিক্ষা দিয়া হয়। বছৰৰ পাছত বছৰ ধৰি আন ধৰ্মসমূহেও আধ্যাত্মিক উচ্চাৰণত গীত ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে। অৱশ্যে এই উচ্চাৰণবোৰক সাধাৰণতে মন্ত্ৰ বুলি কোৱা নহয় যদিও সেইবোৰ মন্ত্ৰৰ পৰা নিশ্চয়কৈ উদ্ভৱ হৈছে।

মন্ত্ৰৰ লগত দুৰ্গা পূজাৰ অবিচ্ছেদ্য অংগ হৈছে ঢাকৰ ছন্দময় শব্দ, ধূপৰ গোন্ধ আৰু ফুল। এইবোৰে দুৰ্গা পূজাৰ পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰে। সংস্কৃতত মন্ত্ৰ জপ কৰাটো দুৰ্গা পূজা উৎসৱৰ অপৰিহাৰ্য অংশ। দেৱী দুৰ্গাৰ পূজাৰ পুষ্পাঞ্জলি মন্ত্ৰৰ এটা অংশ এনে ধৰণৰ—

ওঁ জয়ন্তী মংগলা কালী ভদ্ৰকালী কপালিনী।
দুৰ্গা ক্ষমা শিৱা ধাত্ৰী স্বাহা স্বধা নমঃস্তুতে॥

দুৰ্গা শ্লোকে দুৰ্গাক সকলো ঐশ্বৰিক শক্তিৰ প্ৰতীক হিচাপে প্ৰশংসা কৰে। শ্লোক অনুসৰি দুৰ্গা শক্তি, বুদ্ধি, শান্তি, ধন, নৈতিকতা আদিৰ মূৰ্তি হিচাপে সৰ্বব্যাপী।

সৰ্ব মঙ্গল মাঙ্গল্যে শিৱে সৰ্বাৰ্থসাধিকে।
শৰণ্যে ত্ৰয়ম্বিকে গৌৰী নাৰায়ণী নমোস্তুতে॥
…
য়া দেৱী সৰ্বভূতেষু মাতৃ ৰূপেণ সংস্থিতা
য়া দেৱী সৰ্বভূতেষু শক্তি ৰূপেণ সংস্থিতা
য়া দেৱী সৰ্বভূতেষু শান্তি ৰূপেণ সংস্থিতা
নমস্তস্যৈ নমস্তস্যৈ নমস্তস্যৈ নমো নমঃ॥

(যি দেৱী মাতৃৰূপে সৰ্বত্ৰ বিৰাজমান, যি দেৱী শক্তিৰূপে সৰ্বত্ৰ বিৰাজমান, যি দেৱী শান্তিৰূপে সৰ্বত্ৰ বিৰাজমান— তেওঁক প্ৰণাম কৰোঁ, তেওঁক প্ৰণাম কৰোঁ, তেওঁক প্ৰণাম কৰোঁ।)

প্ৰতিটো নিৰ্দিষ্ট মন্ত্ৰই মনত এক বেলেগ কম্পনৰ সৃষ্টি কৰে, যিয়ে মানুহৰ মনক এক নিৰ্দিষ্ট ধৰণে প্ৰভাৱিত কৰে।

ঐশ্বৰিক মাতৃৰ আমন্ত্ৰণেৰে শৰৎ কালত দুৰ্গা দেৱীৰ পূজা সম্পন্ন হয়। পূজাৰ আচাৰ-অনুষ্ঠানবোৰে আমাক শক্তি আহৰণৰ জৰিয়তে লক্ষ্যত উপনীত হোৱাত সহায় কৰে। পূজাৰ লক্ষ্য সদায় মনৰ শুদ্ধিকৰণ। ই আমাৰ জীৱনটোক দুৰ্বিসহ কৰি তোলা নেতিবাচক কথাবোৰ নাইকিয়া কৰে। দেৱীক আমন্ত্ৰণ কৰাটো মন আৰু আত্মাক শক্তিশালী কৰাৰ এক মানসিক ব্যায়াম। ব্যায়ামে যেতিয়া নৈতিক অনুশাসন আৰু ধাৰ্মিকতাৰ ভিত্তিত নিৰ্ভৰ কৰা হয়, তেতিয়াই সৰ্বোত্তম ফল দিয়ে।

নেতিবাচক আৱেগবোৰে যেতিয়া মানুহৰ বুদ্ধিমত্তাক আগুৰি ধৰে, তেতিয়া ক্ষতিৰ সন্মুখীন হ’বলগীয়া হয়। শৰীৰত এবাৰ সৃষ্টি হোৱা নেতিবাচক আৱেগে শৰীৰৰ লগতে জীৱনকো বিধ্বংসী ৰূপলৈ লৈ যায়। শক্তিশালী মন থকা শক্তিশালী শৰীৰে মানুহক আনন্দময় অস্তিত্বলৈ লৈ যায়। গতিকে এই নেতিবাচক বৈশিষ্ট্যবোৰৰ পৰা মুক্তি পাবলৈ মহাবিশ্বৰ সৃষ্টি, শক্তিৰ আমন্ত্ৰণ অপৰিহাৰ্য হৈ পৰে। দেৱীক আৰাধনাৰ জৰিয়তে প্ৰেম আৰু শান্তি বা সৰ্বোচ্চ শক্তিয়ে জড়তা আৰু অন্যান্য নেতিবাচকতাৰ পৰা দূৰ কৰিব পাৰি। মা দুৰ্গাৰ পূজাই বস্তুগত পৰ্যায়ত কাম কৰে আৰু শৰীৰত আত্মশক্তি হিচাপে প্ৰকাশ পায়। মা দুৰ্গাক আমন্ত্ৰণ, আৰাধনা কৰাটোও অহংকাৰ বধৰ প্ৰতীক। দেৱী দুৰ্গা হৈছে শক্তি আৰু দৃঢ়তাৰ প্ৰতীক। গীতাৰ মতে, দাম্ভিক, অভিমানী, ক্ৰোধী, নিষ্ঠুৰ আৰু অজ্ঞানীসকল, যাৰ সত্যৰ প্ৰতি নিষ্ঠা নাই, সদাচাৰ নাই— তেওঁলোকেই অসুৰ। দেৱীয়ে মহিষাসুৰৰ দম্ভ, অহংকাৰ, অত্যাচাৰ অন্ত কৰিলে, সেয়েহে দেৱী মহিষাসুৰমৰ্দিনী। উত্তৰ আধুনিক, উত্তৰ ঔপনিবেশিক, নাৰীবাদী তত্ত্ববিদসকলৰ সন্মুখত ভাৰতীয় দৰ্শন, ভাৰতীয় ইতিহাসৰ মূল্য হ্ৰাস পোৱা নাই। ভৱিষ্যতে দেৱীৰ পূজা আৰু ভাৰতীয় দৰ্শনৰ গুৰুত্ব আৰু বৃদ্ধি পাব বুলি ক’ব পাৰি, কাৰণ ভক্তসকলৰ বাবে দেৱী সৰ্বব্যাপী, পৰম শক্তি।

আৰু পঢ়ক

অসমত শক্তিতত্ত্বৰ প্ৰাচীনত্ব

বিপুলচন্দ্ৰ ভট্টাচাৰ্য

দুৰ্গতিনাশিনী শ্ৰীশ্ৰীদুৰ্গা মাতা

নবীন বৰঠাকুৰ

পুৰণিগুদামৰ কাঠৰ দুৰ্গা প্ৰতিমা আৰু লেৰেলা খনিকৰ

জ্যোতিষ্মান শৰ্মা

প্ৰাচীন কামৰূপত বজ্ৰযানী তান্ত্ৰিক পীঠ

ড° ভৱেশ দাস

দুর্গা পূজা, নৱৰাত্ৰি আৰু নৱদুৰ্গা

ড° মোহিনী গোস্বামী

HeadSir

অসমীয়া বানান শুধৰণি সঁজুলি

এতিয়াই ব্যৱহাৰ কৰক